Ta là ai trong thế giới siêu kết nối?

Những ngày cuối năm thường là quãng nghỉ để mỗi người nhìn lại hành trình đã qua. Giữa hàng nghìn câu hỏi gửi về chuyên mục “Mỗi người một quan điểm” của tờ Vox, có một nỗi băn khoăn đau đáu: “Tôi có cần phải trở nên vĩ đại hơn trong cuộc đời này không”?

Tại một góc quán cà phê khuya, ánh sáng xanh từ màn hình điện thoại hắt lên khuôn mặt một chàng trai trẻ. Anh đang lướt “Threads City” – cái tên thân thuộc mà giới trẻ Việt dành cho ứng dụng Threads. Ở đó, anh thấy một người bạn cũ vừa “flex” căn hộ đầu tiên ở tuổi 22, một người khác chia sẻ dự án thay đổi chính sách môi trường toàn cầu, và hàng loạt video về những “influencer” đang sống một cuộc đời rực rỡ. Chàng trai thở dài, cảm thấy mình thật nhỏ bé và thất bại.

Cách nửa vòng địa cầu, nỗi trăn trở ấy cũng lảng vảng như làn sương ô nhiễm. Đó không còn là câu chuyện riêng tư, mà là gánh nặng của nhiều thế hệ đang bị bủa vây bởi áp lực phải trở nên vĩ đại, phải có tầm ảnh hưởng lớn lao và một sự nghiệp phi thường.

Chiếc gương ảo và bóng ma của sự hoàn hảo

Một độc giả tâm sự với Vox rằng mình đã làm việc trong ngành truyền thông suốt 10 năm, đưa những ý tưởng quan trọng đến công chúng. Dù giỏi chuyên môn và hữu ích, người này vẫn không cảm thấy mình tạo ra tác động lớn lao nào. Trong khi đó, bạn bè họ lại đang bận rộn cứu sống con người qua các dự án y tế toàn cầu hay định hình chính sách bảo vệ môi trường.

“Dù biết cuộc sống không phải một cuộc cạnh tranh, nhưng tôi luôn lo lắng mình không sống đúng với kỳ vọng về một tiềm năng thay đổi thế giới. Tôi cũng coi trọng sự cân bằng và các mối quan hệ đời thường. Liệu tôi có nên chuyển sang một nghề nghiệp có tầm ảnh hưởng lớn hơn? Tôi cần một sự nghiệp phi thường, hay chỉ cần làm việc tốt mức trung bình và sống bình dị là đủ?”, vị độc giả viết.

Nếu mỗi người chỉ lo chuyện của mình, mọi thứ có lẽ đã dễ dàng hơn. Nhưng mạng xã hội hiện nay là một hệ sinh thái khổng lồ với khoảng 4 tỷ người dùng, chiếm 61,4% dân số toàn cầu. Sự kết nối ấy vô hình trung trở thành chiếc gương phản chiếu những cuộc sống lý tưởng một cách quá mức.

Theo Statista, Gen Z dành trung bình hơn 3 giờ mỗi ngày trên mạng xã hội, cao hơn bất kỳ thế hệ nào. Một nghiên cứu của Duarte (2025) còn chỉ ra rằng thanh thiếu niên có thể dành tới 7 giờ 22 phút mỗi ngày trước màn hình. Giáo sư tâm lý học Christia Brown (Đại học Kentucky, Mỹ) nhận định “mạng xã hội phát triển, người ta thi nhau đăng những hình ảnh đã được tuyển chọn kỹ lưỡng và đẹp nhất của mình lên đó”.

Giáo sư David Sarwer (Đại học Temple, Mỹ) chỉ ra thêm nguyên nhân bất ngờ rằng việc họp trực tuyến qua Zoom, Google Meet hay Teams từ đại dịch covid-19 khiến chúng ta như đang “soi gương suốt ngày”. Dù biết có cả ngàn lớp filter chỉnh sửa trên đó, nhưng ngày nào cũng tiếp xúc với những hình ảnh cơ thể hoàn hảo kia, dễ gì không bị tác động tâm lý, nhiều người chắc chắn tự hỏi liệu mình có nên “làm gì đó với cơ thể mình không”, theo Sarwer. 

Áp lực này còn đến từ sự trùng khớp giữa chân dung ảo và ngoài đời. Ngày xưa cả năm đi họp lớp một lần, thấy bạn bè năm xưa đẹp bất ngờ, còn mình bèo nhèo già nua mới thấy tủi hờn, giờ thì mở Facebook, TikTok lên là thấy ngoại hình bạn bè cũ thăng hạng, bao nhiêu người theo đuổi, áp lực lắm chớ. 

Bác sĩ thẩm mỹ Christopher Funderburk, một thành viên của ASPS, cho rằng trên các ứng dụng hẹn hò, hình ảnh là yếu tố đánh giá đầu tiên. Nếu dùng ứng dụng chỉnh sửa ảnh trên mạng đẹp lung linh, rồi ra ngoài gặp thì “té ngửa” vì khác xa một trời một vực thì “mối quan hệ tình yêu có thể kết thúc trước cả khi bắt đầu”. Vậy nên, động lực đẩy người ta đến phẫu thuật thẩm mỹ thay đổi ngoại hình càng lớn.

Sự tiếp xúc liên tục với các áp lực ảo này thiết lập một tiêu chuẩn mới về cái gọi là “bình thường”. Một cuộc đời bình lặng, một công việc ổn định bỗng bị coi là “lãng phí tiềm năng”. Tiến sĩ Barbara Mariposa từ tổ chức Cybersmile nhận định khoảng 89% người trẻ thừa nhận cảm thấy không hài lòng với cuộc sống sau khi so sánh trực tuyến. Vĩ đại giờ đây trở thành một thứ “tiền tệ” để đo lường giá trị. Khi một bài đăng thiếu tương tác, sự nghi ngờ bản thân sẽ ập đến, đẩy chúng ta vào cuộc đua không hồi kết để đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật số xa rời thực tế.

Bẫy “so sánh hướng thượng” và áp lực giả vờ vĩ đại

Tại sao chúng ta lại thấy tồi tệ hơn sau khi dùng mạng xã hội? Cơ chế này gọi là “So sánh hướng thượng” (Upward Social Comparison). Thuyết So sánh Xã hội (ra đời từ năm 1954) nói rằng con người luôn có xu hướng tự đánh giá bản thân thông qua việc so sánh với người khác. Trong thế giới thực, chúng ta thấy cả thành công lẫn thất bại của bạn bè. Nhưng trên không gian ảo, xu hướng này bị đẩy lên mức cực đoan do “thiên kiến tự trình bày tích cực”.

Một đánh giá từ Đại học Naples Federico II (Ý) khẳng định mạng xã hội là mảnh đất màu mỡ cho sự đố kỵ, một hỗn hợp đau đớn của cảm giác thấp kém và thù địch. Nghiên cứu Comparison Culture 2023 của Cybersmile chỉ ra con số đáng giật mình rằng 86% người trẻ cảm thấy áp lực phải trở nên hoàn hảo mỗi ngày. Dan Raisbeck, đồng sáng lập Cybersmile, gọi thực tế này là “đáng sợ” vì nó khiến hàng triệu người bị tổn thương bởi văn hóa so sánh.

Áp lực thành công còn len lỏi vào tài chính. Khảo sát của Ngân hàng TD (Canada) năm 2025 cho thấy 53% Gen Z cảm thấy áp lực phải “diễn” về sự ổn định tài chính trên mạng, và 65% tin rằng mình đang tụt hậu so với bạn bè.

Hôm nào rảnh, thử bấm nút tham gia vào một số nhóm tư vấn tài chính đầu tư trên Facebook rồi đọc những dòng “tự bạch” nhờ hướng dẫn. Họ không chủ ý khoe, họ chỉ đang cần được tư vấn để đạt mục tiêu tài chính ở tuổi 35, 40 gì gì đó mà thôi. Tự dưng đang ổn bỗng thấy mình bất ổn và dở hẳn so với mọi người đang có cả tỉ tiết kiệm, mấy chục cây vàng, vài miếng đất và mấy trăm triệu trên tài khoản chứng khoán khi tuổi đời chưa tới 30. 

Kristy Irwin, chuyên gia tại Ngân hàng TD, giải thích rằng người trẻ phải chịu áp lực tỏ ra thành đạt ngay khi bắt đầu sự nghiệp, dù thực tế họ đang vật lộn với nợ nần và lạm phát. 66% cảm thấy áp lực phải đạt được các cột mốc như mua nhà hay xây dựng tài sản ở độ tuổi nhất định. Khi giá trị bản thân bị đánh đồng với các con số, sự thất vọng là điều tất yếu.

Đừng kiệt sức vì mạng xã hội

Nhà nhân chủng học Ernest Becker trong cuốn sách đoạt giải Pulitzer “The Denial of Death” lập luận rằng con người khao khát sự vĩ đại để đạt được “bất tử biểu tượng”, vượt qua nỗi sợ cái chết và bị lãng quên. Trong kỷ nguyên hiện đại, chúng ta tìm kiếm sự bất tử đó thông qua các tác động xã hội quy mô lớn.

Chính tư duy này dẫn đến trạng thái “kiệt sức mạng xã hội” (social media burnout). Theo nghiên cứu của Üztemur và cộng sự thực hiện năm 2025, kiệt sức mạng xã hội liên quan chặt chẽ đến lo âu và căng thẳng mãn tính. Chúng ta bị ám ảnh bởi việc phải để lại di sản, để rồi cảm thấy trống rỗng khi đời thực không giống như một “nhiệm vụ anh hùng” trên phim ảnh.

Cái giá của việc theo đuổi sự vĩ đại ảo là rất đắt. Báo cáo của Cybersmile chỉ ra 74% Gen Z muốn phẫu thuật thẩm mỹ để thay đổi cơ thể do tác động của mạng xã hội. Nghiêm trọng hơn, 14% người trẻ đã có ý định tự tử do hệ lụy từ văn hóa so sánh trực tuyến. Tiến sĩ Jeffrey Borenstein, chủ tịch Quỹ Nghiên cứu Não bộ và Hành vi, cảnh báo rằng nếu mạng xã hội làm ảnh hưởng đến tâm trạng và giấc ngủ, bạn cần dừng lại ngay lập tức để ưu tiên sức khỏe tâm thần.

Trả lời lại đắn đo của độc giả, phóng viên cao cấp của tờ Vox Sigal Samuel dẫn lại triết lý “con đường nhỏ” của Thánh Thérèse gợi mở một lối thoát dịu dàng. Thánh Thérèse thành Lisieux tin rằng thay vì những chiến công lẫy lừng, chúng ta nên tập trung vào những hành động nhỏ nhặt hàng ngày với một tình yêu lớn. Bà ví con người như các loài hoa, trong đó nếu tất cả đều muốn trở thành hoa hồng, thiên nhiên sẽ mất đi vẻ đẹp đa dạng của mùa xuân.

Sự vĩ đại không nhất thiết phải nằm ở “quy mô”. Một cuộc đời sống tốt là một cuộc đời biết tận hưởng nghệ thuật, các mối quan hệ và sự chính trực. Thay vì ám ảnh với việc “làm được nhiều điều tốt nhất có thể”, hãy bắt đầu từ sự biết ơn và chia sẻ tài năng của mình với những người xung quanh một cách tự nhiên.

Chúng ta đang sống trong một thế giới nơi mọi người nhìn thấy nhau qua màn hình nhưng hiếm khi thực sự kết nối. Giá trị của bạn không được xác định bởi những gì người khác thấy trên màn hình, mà bởi cách bạn nhìn nhận chính mình. Mạng xã hội chỉ thực sự có ích khi chúng ta không biến mình thành nô lệ của sự công nhận ảo. Cuộc sống là một món quà để trân trọng, không phải một bài toán để tối ưu hóa. Bạn không cần phải trở nên vĩ đại theo tiêu chuẩn của đám đông mới là “đủ”.