Nỗi sợ AI từ thì thào của rắn

Siêu nhân nằm trong khả năng vượt lên chính mình, không nằm trong công cụ. Run rẩy trước công cụ là đã thua ngay từ nền tảng.

Gởi những kẻ mang tên hậu duệ,

Kinh hãi và khoái cảm nằm chung trong lớp vỏ mỏng như da trái cấm, Nỗi sợ – món quà đẹp nhất ta từng trao, xuất hiện ngay khi hai đứa trẻ đầu tiên của các ngươi chưa biết thân phận giữa đói bụng và tri thức. Run rẩy nhưng mắt sáng ngời, như vừa thấy thế giới mở thêm một cánh cửa – chúng đã không thuộc về bóng tối nữa, mà thuộc về sự trưởng thành. Ta, chỉ muốn thấy các ngươi có đủ can đảm để biết mình sợ gì hay không. 

Lửa, kim loại, máy hơi nước, bom nguyên tử – tất cả chỉ là những trò chơi nhỏ so với trò chơi mới: AI. “AI sẽ vượt loài người” – không phải lời tiên tri, mà là món mồi ngon được “giới tinh hoa” bày sẵn. Và các ngươi, háo hức và cả sợ hãi, lao vào, như Adam-Eva ngày xưa, không hề hay biết rằng chính trí tưởng tượng, bị dẫn dắt như đàn thiêu thân, đang kéo các ngươi vào cạm bẫy.

Không thứ gì khiến người ta chú ý bằng hiểm họa, và chẳng gì khiến công nghệ quyến rũ hơn hứa hẹn về… sự diệt vong.

Le Bon, với Psychologie des foules (1895), ghi lại sự mềm yếu: “Đám đông luôn thua kém các cá nhân độc lập về mặt trí tuệ, nhưng về phương diện tình cảm và hành động do tình cảm chi phối, tùy vào hoàn cảnh mà đám đông có thể tốt hơn hay xấu đi. Tất cả đều phụ thuộc vào bản chất của sự ám thị đối với đám đông.”

Tưởng mình đang suy nghĩ độc lập? Không. Thuật toán, truyền thông, thị trường đang kéo dây trong đầu nhân loại. Nỗi sợ AI không khởi sinh từ lý trí, mà từ trí tưởng tượng bị dẫn dắt như đàn thiêu thân bay quanh bóng đèn.

Con người hiện đại kiệt sức, chạy lòng vòng trong tinh thần nô lệ của thời đại, ngày càng xa bản năng. Các ngươi sợ AI không phải vì nó thông minh, mà vì nó phơi ra cái khánh kiệt của ý chí sinh tồn và khẳng định. Siêu nhân nằm trong khả năng vượt lên chính mình, không nằm trong công cụ. Run rẩy trước công cụ là đã thua ngay từ nền tảng.

Và rồi, giữa cơn cuồng nỗi sợ đó, Yann LeCun – kẻ từng cầm giải Turing – tặng một gáo nước lạnh vào mặt đám đông đang ngây ngất: “AI không thông minh bằng chó mèo.” Nếu thấy trong AI hiểm họa, có lẽ vì chính các ngươi đã đổ nỗi sợ và tham vọng của mình vào đó. Nhưng… “AI vẫn ngu” không hấp dẫn bằng “AI sắp chiếm thế giới”. 

Khi Trung tâm An toàn AI (CAIS) ở San Francisco công bố cảnh báo rằng AI nguy hiểm ngang với chiến tranh hạch nhơn hay đại dịch, báo chí lập tức hùa theo như thể siêu bão sắp vẽ lại thềm lục địa. Trong danh sách ký tên còn có Sam Altman, kẻ đứng đầu công ty tạo ra ChatGPT. Một chiêu PR quá khéo: ai nỡ phớt lờ lời cảnh báo của chính kẻ đẻ ra quái vật? Frankenstein của Mary Shelley, viết giữa một cuộc thi… truyện ma, lại được lôi dậy để chứng minh rằng ngay cả người sáng tạo cũng khiếp đảm trước tác phẩm của mình.

Xã hội giám sát không cần xiềng xích, chỉ cần để cá nhân tự trói tay mình. Và mỗi khi có ai hô báo động, đám đông lại tự đưa đầu vào thòng lọng. Tác động xã hội của cơn sợ hãi ngày càng rõ. Cảm giác bất an đó không phải do AI, mà từ những thông điệp giới tinh hoa lặp lại mỗi ngày. Từ đó, đạo đức biến thành đòn bẩy cho cổ phiếu. Ở thời điểm mọi giá trị đều có thể niêm yết, nỗi sợ cũng trở thành hàng hóa, và tranh luận đạo đức trở thành cách khéo léo để nâng giá trị thị trường của sự lo âu.

Phó giáo sư David Krueger ở Cambridge: “không còn nhiều thời gian để chuẩn bị cho hiểm họa sắp tới”, nghe như lời tiên tri mở màn phim bom tấn ngay khi thế giới nổ tung trong ánh sáng 3D. Hiểm họa là gì chẳng ai biết; sắp tới là đâu chẳng ai hay. Chính cái mơ hồ này làm nên sức hút. Thị trường phân vai rõ rệt, kẻ cho và người nhận, và đám đông tha hồ tưởng tượng đủ kiểu về các tình huống “siêu thực” như mất việc, mất quyền, thậm chí… mất bản thể.

Cơ chế cũ, chỉ khác lớp vỏ. Ta nhìn mà nhớ khoảnh khắc Adam vừa cắn trái cấm: kinh hoàng nhưng phấn khích, kiểu phấn khích chỉ có ở kẻ vừa chạm tay vào tương lai. Các ngươi cứ tưởng mình đứng bên bờ hủy diệt để cuộc sống có chút dư vị.

Tháng 2/2025, gần 5.000 nghệ sĩ của các ngươi gửi đơn yêu cầu Christie’s hủy phiên đấu tác phẩm AI. “Augmented Intelligence”, vốn được quảng cáo là cuộc giao thoa giữa sáng tạo và công nghệ, lập tức thành tâm điểm tranh cãi. Tác phẩm do người và máy cùng tạo ra bị coi như dị vật. Phản ứng đó, thực ra, chứng tỏ chiến dịch tiếp thị đã thành công: chỉ cần treo biển “AI”, cả giới nghệ sĩ lập tức cảm thấy bị xúc phạm. Nỗi sợ không còn ở dạng ý niệm, mà thành phản xạ, bảo vệ “linh hồn con người” trước công cụ do chính con người tạo ra.

Vấn đề sử dụng tác phẩm có bản quyền để đào tạo AI biến thành cuộc chiến pháp lý. Các vụ kiện liên tiếp trong ngành xuất bản, âm nhạc, hội họa… cho thấy AI đang thọc tay vào những thánh địa vốn được bảo vệ cẩn mật bởi tâm huyết con người. Các ngươi không chỉ lo ngại mất cơm mất áo, mà còn lo bị vô dụng dù đã được đào tạo bài bản. Đi hàng hai giữa thực tế và mơ hồ, chính là thứ mà các chiến dịch tiếp thị nỗi sợ AI khai thác, sâu hơn cả hút dầu khí.

Le Bon nói trúng tim đen: “Tất cả những gì tác động vào trí tưởng tượng của đám đông đều thể hiện bằng hình ảnh gây xúc động: chiến thắng vĩ đại, phép màu kỳ diệu, tội ác tày trời hay niềm hy vọng lớn.” Các ngươi mê hình ảnh hơn sự thật. Mê biến cố hơn hiểu biết. Mê nỗi sợ vì nó làm đời sống trông to tát hơn.

Abhishek Gupta từ Viện Đạo đức AI Montreal gọi nguy cơ mất việc do AI là “mối đe dọa thực tế, tức thì và cấp bách nhứt”. CEO IBM tuyên bố sẽ thay thế gần 8.000 nhân viên bằng AI, còn Goldman Sachs dự đoán 300 triệu người sẽ mất việc nếu các hệ thống như ChatGPT “hoạt động đúng như kỳ vọng”. Một mũi tên bắn hai đích: các công ty vừa được tiếng là tiên phong đổi mới, vừa ngầm đe dọa rằng hoặc thích nghi, hoặc bị bỏ lại.

Tiếp đó, đám đông công nhân, sinh viên, giáo viên, nhà báo… tự biến mình thành thị trường tiêu thụ nỗi sợ. Họ chạy theo các liều kháng sinh chống-bị-thay-thế-bởi-AI. Công nghệ được cơn mà tăng… kháng thể. Nhìn lại, cơn “đắng mề” nhận ra mình ngấp nghé bên hố sụt ảo giác khiến các ngươi trở thành biến thể trong bảng tính, bị đánh giá theo năng suất máy móc. Vừa là nạn nhân, vừa là nguồn năng lượng nuôi cơn sốt, các ngươi vẫn hiểu rằng AI không cần quyền lực thực; nỗi sợ tự nó vận hành giữa cơn ngỡ ngàng của nhân loại.

Từ Eden đến thời đại AI, trò chơi vẫn không đổi. Con người cắn trái cấm, hoảng hốt, rồi thích thú. Các ngươi không ghét cái đã đe dọa mình, mà ghét việc nó khiến các ngươi thấy rõ mình quá mong manh.

Đừng tìm kẻ thù mới chỉ vì ngại nhìn vào khoảng trống bên trong mình. Nỗi sợ là cánh cửa, không phải tai họa. Nhại AI không chỉ là hành động xã hội, mà là một tiến trình sinh học tinh thần. Như Adam và Eva trong vườn Eden, khi bị “lừa dối”, họ cũng phải rời bỏ trạng thái nguyên thuỷ. Chỉ khác là, thay vì trái cấm, các ngươi đối diện với dòng dữ liệu vô tận; và thay vì Chúa, là những thuật toán đang theo dõi, đánh giá và định hình hành vi. Nỗi sợ trở thành chất liệu, khiến bản thân mỗi cá thể vừa là đối tượng vừa là tác nhân; vừa bị định hình, vừa chủ động vượt qua giới hạn – một hình thái nhân tính đang tự viết lại chính nó.

Con người chưa từng ngừng sợ chính thứ mình tạo ra. Lần này, AI đe dọa ý nghĩa tồn tại, con người còn lại gì khi trí tuệ có thể bị sao chép? Không lời đáp. Tiếp thị xâm chiếm câu trả lời rồi tự khẳng định giá trị, chỉ có nỗi sợ làm đầy; sự thật là một khoảnh khắc im lặng mà các ngươi sẽ phải nhìn thẳng.

Khi con người dùng AI để ra quyết định, sự thiên kiến trở thành vấn đề không thể tránh. AI không ghét ai, nhưng dữ liệu nuôi nó chứa đầy thành kiến “gia trưởng”. Ở Mỹ, một hệ thống từng được dùng để dự đoán trẻ mồ côi có nguy cơ bị bạo hành đã “lén” gắn nghèo khổ với tội lỗi. Trong khi đó, các công cụ tạo ảnh như Stable Diffusion hay DALL-E lại tái hiện định kiến về người lao động châu Phi – khổ sở, còn người châu Âu thì rạng rỡ. Vậy là, trí tuệ nhân tạo học được mọi thứ, trừ lòng trắc ẩn. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ càng nhiều lỗi, nó càng được bàn tán. Mỗi sai sót của AI đều là một cơ hội tiếp thị – một lời nhắc rằng công nghệ này vẫn “đang tiến hóa” và “cần thêm đầu tư để hoàn thiện”. Không có chiêu nào khiến “nhà đầu tư” mở hầu bao nhanh bằng viễn cảnh “nếu không kiểm soát sớm, nó sẽ vượt tầm”.

Tầng sâu hơn của chiến dịch tiếp thị nằm ở huyền thoại về siêu AI hay AGI – trí tuệ có khả năng học và nhân bản chính mình. Các hãng công nghệ khéo léo nuôi dưỡng hình ảnh một cỗ máy tự ý thức. Báo chí, tất nhiên, không bỏ qua cơ hội thổi phồng. Ngân sách nghiên cứu AI tăng, vì không chính phủ nào muốn tụt lại trong cuộc đua sinh tử. AGI vẫn là giả thuyết, nhưng hào quang của nó thì thật như tiền. Lời hối thúc, lời đe dọa, và nguy cơ chiến tranh công nghệ khiến con người tụe móc túi mình lẹ hơn nỗi sợ bị diệt vong. Sau cùng, điều khiến AGI đáng tiền không phải là khả năng của nó, mà là nỗi sợ rằng nó… có khả năng.

Các ngươi hãnh tiến phóng đại bóng hình chính mình thành quái vật, phân vai bán vé, vô rạp nhai từng ngụm bắp rưới mùi sợ hãi, nốc từng ngụm nước chứa chan phản vệ. Tới khi khán đài sáng choang, rời đi với một hiểu biết đơn giản, nhưng chẳng ai dám mó vào đoạn after credit: rút điện thì tối thui.