Người máy – máy người

Nhìn tựa đề này nhiều độc giả hẳn sẽ nghĩ về truyện ngắn Người ngựa, ngựa người của Nguyễn Công Hoan, ra đời năm 1931. Đây là câu chuyện trào phúng về sự lạnh lùng của đồng tiền và sự châm biếm về việc không phân biệt được giữa ngựa/người trong quan hệ với xe kéo.

Tựa này cũng làm liên tưởng đến phim Modern Times (Thời đại tân kỳ, 1936) của Charlie Chaplin, nơi công nhân bị máy móc hóa nghiêm trọng, còn máy móc thì trở nên khéo léo như công nhân. Hai câu chuyện này cho thấy điều gì? Đó là mối quan hệ giữa con người với công cụ lao động sản xuất đang dần bị thay thế, đang đảo lộn vai trò.

Xét ở góc độ lao động, đã có nhiều quan điểm cho rằng con người khác con vật hoặc máy móc ở khía cạnh làm việc có kỹ năng (skilled worker). Kỹ năng này thường có được nhờ quá trình học hỏi, đào tạo, tích lũy kinh nghiệm… theo năng khiếu, sự khổ luyện, môi trường làm việc. Thế nhưng, từ khi trí tuệ nhân tạo (tạm gọi là AI) phổ biến, định nghĩa về con người làm việc có kỹ năng bị thách thức và thay đổi nghiêm trọng. Một văn phòng luật sư trước đây cần 10-12 người để giải quyết công việc, giờ chỉ cần 2-3 người và 1 công cụ AI là dư sức làm. Các bản tin báo chí, các thông báo này kia, các nghiệp vụ văn phòng… AI xử lý còn nhanh hơn, hiệu quả hơn. Nghĩa là cái đặc trưng về làm việc có kỹ năng của con người cũng đang bị thách thức hoặc thay thế. Nói cách khác, AI đang dần có “tính người” vì biết suy nghĩ độc lập và biết làm việc có kỹ năng.

Hồi đầu năm 2024, Reuters đưa tin về việc cấy chip vào não bệnh nhân đầu tiên, do công ty Neuralink của tỷ phú Elon Musk thực hiện. Con chip này có tên Telepathy (tạm dịch: Thần giao cách cảm), có nhiệm vụ giúp người mù, người bại liệt dùng suy nghĩ để kết nối với máy tính hoặc robot để giúp mình thực hiện các chức năng sinh học bị khiếm khuyết. Trong nhiều cuộc phỏng vấn, Elon Musk đã khẳng định Neuralink là công nghệ thúc đẩy sự cộng sinh giữa người và AI trong tương lai, là phương án giúp ngăn ngừa AI vượt mặt và kiểm soát con người. Nói cách khác, trong tương lai, từ con chip cấy não này, việc điều khiển hệ thần kinh, học tập hoặc chữa bệnh sẽ chỉ còn là các kết nối, nhấp chuột.

Nửa cuối năm 2025, trong âm nhạc, việc các ca khúc và ca sĩ AI chiếm lĩnh các bản xếp hạng, thu hút doanh thu và bản quyền đã không còn là chuyện xa lạ. Theo dịch vụ phát nhạc trực tuyến Deezer, 34% tác phẩm mới được đăng là do AI tạo ra, tức là hơn 50.000 bản nhạc AI tải lên mạng mỗi ngày. Khoảng 97% người nghe “không thể nhận ra sự khác biệt” giữa âm nhạc do con người sáng tác và AI tạo ra.

Sau gần 1 thế kỷ của truyện ngắn Người ngựa, ngựa người, mối quan hệ giữa con người với công cụ đã “nâng lên tầm cao mới”, vì đã hòa thành một. Kiểu như Tản Đà từng nhàn tưởng: “Mình với ta tuy hai mà một/ Ta với mình tuy một mà hai”. Vậy thì còn có gì để máy khác với người, hoặc để người khác với AI?

Chắc chắn với tiến độ phát triển như hiện nay, AI sẽ thủy chung hơn con người, hoặc sẽ phản bội ghê gớm hơn con người, nhưng trạng thái lúc này lúc kia, tùy hoàn cảnh, thời điểm và đối tượng mà chọn thủy chung hoặc phản bội, hoặc đan xen, thì con người mới làm được. Có lẽ chỉ còn sự thay đổi về cảm xúc là đặc quyền cuối cùng của con người? Chính cảm xúc làm cho con người biết chịu đựng đau thương hoặc tha thứ, biết sai lầm mà vẫn làm, biết đúng mà vẫn cứ im lặng, “nói dzậy mà không phải dzậy”… Nhưng có khi đây cũng chỉ là hy vọng hão huyền, vì khả thể của trí tuệ nhân tạo thật vô bờ bến, biết đâu nó cũng sớm vừa thủy chung vừa phản bội y như con người.

Xania Monet là ca sĩ trí tuệ nhân tạo (AI) đầu tiên lọt vào bảng xếp hạng của Billboard

Nhiều nước hiện nay, ví dụ Trung Quốc, đã rất chú ý vào nền kinh tế trường thọ (longevity economy), nơi tuổi già – tuổi hưu sẽ bớt gánh nặng cho gia đình, xã hội. Nền kinh tế này hướng đến mấy trụ cột chính: 1) Lão hóa trong vui khỏe và kéo dài tuổi thọ; 2) Kéo dài tuổi lao động và chậm về tuổi hưu; 3) Tạo ra các công việc mới, sản phẩm mới và dịch vụ mới; 4) Công nghệ bổ trợ; 5) Điều chỉnh chính sách công; 6) Hóa giải sự công bằng liên thế hệ… Nói nôm na, việc sống thọ phổ biến ở tuổi sau 120, nghỉ hưu ở tuổi U100 là điều mà nền kinh tế này đang hướng đến. Vì sao phải làm như vậy? Vì tỷ lệ sinh đang thấp hơn tỷ lệ tử, nếu không có gì thay đổi, đến cuối thế kỷ 21, Trung Quốc chỉ còn khoảng 700 triệu người, còn Việt Nam chỉ còn khoảng 65 triệu người. Nền kinh tế trường thọ không chỉ là vấn đề nhân văn, mà còn là yêu cầu mới về dân sinh. Nhưng tiền đâu để làm điều này? Khi dân số suy giảm mạnh, tiền và vàng sẽ nhiều lên về tỷ lệ bình quân đầu người, chỉ lo thiếu người thực hiện. Chính vì vậy, nếu muốn tạo ra các sản phẩm mới, cơ hội mới, dịch vụ mới thì với công nghệ và AI là điều phải bám vào. Nói như Elon Musk, trong môi trường cộng sinh mới, nơi con người đang bị suy giảm mạnh về số lượng, máy móc hoặc AI sẽ đảm nhận những phần còn lại.

Thế nhưng, nếu không cải thiện tỷ lệ sinh hợp lý, thì dù có kéo dài tuổi thọ bằng ông Bành Tổ, hoặc công nghệ và AI có làm hết mọi việc để con người ngồi chơi thôi, thì cuối cùng cũng chẳng có nghĩa lý gì cả. Khi con người không còn, chỉ còn công nghệ và AI sống với nhau trên Trái đất này, thì tự chúng cũng sẽ buồn chán, vì một trong những thuộc tính của loài người là thích kể chuyện đời xưa, thích xưng danh và ca tụng nhau. Chính cái “danh khả danh phi thường danh” này mới giúp con người hiện hữu và bất tử.