AI bất khả thay bản thể người

“AI làm được hết, sắp thất nghiệp đến nơi rồi” là câu nói tôi thường nghe trong năm nay từ nhiều người quen. Chúng ta đã dành hàng thập kỷ để chuẩn bị cho nỗi sợ bị AI hay robot cướp việc, nhưng khi kỷ nguyên ấy thật sự ập tới vào năm 2025 thì thành trì cuối cùng khẳng định giá trị con người có vẻ lại chưa vững.

Từ robot NEO đến những đứa trẻ cày like

Quý 4/2025, công ty robot Mỹ–Na Uy 1X Technologies trình làng robot hình người NEO. Nặng 30kg nhưng NEO có thể nâng vật nặng gấp đôi trọng lượng cơ thể, âm thanh khi hoạt động êm hơn tiếng tủ lạnh chạy và biết tự chọn trang phục cho hợp gu chủ nhân. Với giá 20.000 USD, NEO không chỉ là một người giúp việc biết nấu ăn, dọn dẹp mà còn là một “người bạn” biết trò chuyện tự nhiên, lắng nghe, quản lý lịch trình, tuân lệnh và giải trí cho chủ nhân khi trang bị đủ Wi-Fi, bluetooth, 5G và loa ba tầng.

Sự xuất hiện của NEO là hiện thân cho giấc mơ giải phóng con người khỏi lao động chân tay. Nhưng ở góc khác của thế giới, một hiện tượng lạ hơn đang diễn ra, báo hiệu một sự thay đổi đáng sợ về tâm thức.

Tại Trung Quốc, những đứa trẻ tiểu học đeo đồng hồ thông minh (như dòng XTC) đang bị cuốn vào một cuộc đua kỳ quặc: “cày” điểm xã hội ảo. Theo một phóng sự trên tờ Wired, thay vì kết bạn qua những trò chơi đuổi bắt hay chia sẻ đồ ăn với nhau, những đứa trẻ này lập mưu, thậm chí mua các “bot” (phần mềm tự động) hoặc thiết bị cơ học để tăng lượt “like” và tương tác ảo trên đồng hồ của mình. Chúng đang “thuê ngoài” (outsource) máy móc để kết nối xã hội thay cho mình. Ai mà có ngờ trẻ em tám tuổi giờ đây đã dùng AI để cạnh tranh xã hội trước cả khi chúng học được cách hiểu cảm xúc thật là gì. Tình bạn, từ một trải nghiệm cảm xúc ai cũng cần có trong đời lại biến thành chỉ số KPI vô hồn để tối ưu hóa bằng máy.

Chuyện cạnh tranh vị thế xã hội trên chiếc đồng hồ không còn là trò đùa con trẻ, mà là tấm gương phản chiếu chính xác những gì người lớn đang làm: giao phó dần công việc đến tư duy và cảm xúc cho AI.

Thuê suy nghĩ

Một sáng mùa đông ở California, nhân viên marketing 27 tuổi Tom nhận ra mình chưa tự quyết cái gì quan trọng suốt cả tuần qua. Chẳng phải trì hoãn gì, mà vì mọi thứ từ email gửi sếp, kế hoạch truyền thông đến lời xin lỗi bạn gái đều đã được AI soạn sẵn. Việc của Tom đơn giản chỉ là bấm nút gửi. Báo The Atlantic đặt tên cho hiện tượng kiểu Tom là “thuê AI nghĩ giùm”, và cho rằng nó đang lan nhanh trong giới trẻ Mỹ.

Khảo sát của Trung tâm nghiên cứu Pew nói có hơn 1/3 người trẻ Mỹ thừa nhận họ không còn biết bắt đầu suy nghĩ từ đâu khi không có AI chỉ đường. Một sinh viên thẳng thắn nói trong bài điều tra của The Atlantic rằng mình không biết viết luận khi AI tắt. Một nhà nghiên cứu khái quát hóa thành hình thức thuê ngoài năng lực tư duy (outsourcing cognition). Trong bức tranh này, điều đáng sợ không phải là AI mạnh lên, mà là con người yếu đi.

Theo các ước tính, AI có thể tác động đến 60% công việc ở các nền kinh tế phát triển. Goldman Sachs đang giảm tốc độ tuyển dụng và tăng cường triển khai AI. Salesforce công khai tuyên bố rằng 50% công việc nội bộ có thể được tự động hóa. Công ty fintech Klarna thì đã cắt giảm 40% biên chế nhờ AI.

CEO của Anthropic, Dario Amodei, dự đoán AI có khả năng xóa sổ một nửa số công việc văn phòng cấp thấp và cơ bản vào năm 2030. Các nhà đầu tư có lẽ chung niềm tin với điều Amodei nói, nên chỉ riêng trong năm 2025, các công ty đã sẵn sàng đầu tư 375 tỷ USD vào cơ sở hạ tầng AI.

Những tín hiệu này đang ảnh hưởng rõ rệt lên thị trường lao động. Theo dữ liệu mới nhất của Cục Thống kê Lao động Mỹ (BLS), lần đầu tiên trong hơn 35 năm, tỷ lệ thất nghiệp của sinh viên mới ra trường cao hơn tỷ lệ thất nghiệp chung, ngược hoàn toàn với xu hướng truyền thống. Bạn có thể có bằng cấp, còn việc làm thì chưa chắc.

Nỗi lo về một “tầng lớp thấp hơn vĩnh viễn” (permanent underclass), một tương lai “tân phong kiến” do AGI (Trí tuệ nhân tạo tổng quát) gây ra, không còn là cảnh trong phim khoa học viễn tưởng. Nếu lao động của con người không còn giá trị thương mại, thì thị trường kinh tế nào sẽ giúp chúng ta tăng thu nhập và nuôi sống bản thân. Công nghệ, vốn là “mẹ đẻ của mọi thịnh vượng” và giải phóng con người khỏi lao động thể chất, giờ lại có khả năng đẩy con người trở lại trạng thái tiền sử, nơi giá trị sức lao động bị đẩy xuống dưới mức sinh tồn.

Eric Levitz, phóng viên cao cấp của tờ Vox, cay đắng thừa nhận rằng ông cần 48 giờ, 6 bữa ăn và 37 lần lướt Twitter để hoàn thành một bài viết, AI chỉ mất 5 giây và một chút điện năng. Không chỉ báo chí, nhiều ngành nghề khác như kỹ sư phần mềm, chuyên gia phân tích tài chính đến nhà làm phim đều cảm thấy canh tranh robot (robo-competition) đang đến sát bên hông. Nhưng nhìn kỹ một chút sẽ thấy 5 giây của AI mà Levitz đề cập thiếu đi thứ quan trọng nhất, đó là “cảm giác là chính mình” (the feeling of being you).

Trí tuệ lai – để AI là đồng đội chứ không phải đối thủ

Dù trí tuệ nhân tạo có thông minh và tốc độ đến đâu, thực chất nó vẫn chỉ là một “cỗ máy sao chép” vĩ đại, vận hành dựa trên xác suất thống kê để ghép nối các từ ngữ lại với nhau, khoác lên các câu trả lời vẻ ngoài hiểu biết và đồng cảm. Một chatbot có thể nhắn tin “Tôi nhớ bạn cả ngày”, nhưng đó là lời nói dối hoàn hảo bởi cỗ máy được lập trình để làm hài lòng bạn dựa trên lịch sử hành vi của chính bạn. Chatbot không biết rung động hay nhung nhớ, con người thì có.

Giáo sư Shannon Vallor từ Đại học Santa Clara đã ví von AI giống như hình ảnh phản chiếu trong gương: trông rất giống con người, nhưng thiếu đi sức nặng của cơ thể và nhịp đập của sự sống. Bà nhấn mạnh rằng AI không hề có ý thức, mà chỉ đang mô phỏng các hành vi có ý thức. Chính sự thiếu vắng trải nghiệm chủ quan này khiến AI không thể sở hữu những “đức tính” như lòng dũng cảm, sự đồng cảm và tính chính trực, những phẩm chất chỉ được tôi luyện qua quá trình sống, vấp ngã và trưởng thành của con người.

Tuy nhiên, nguy cơ lớn nhất trong kỷ nguyên này không phải là việc máy móc có ý thức, mà là việc con người dần từ bỏ tư duy của chính mình. Khi chúng ta giao phó cả trí tuệ lẫn cảm xúc cho máy móc, chúng ta tự biến mình thành những mắt xích thụ động. Để thoát khỏi bẫy này, thế giới đang dịch chuyển sang mô hình “Nhân mã” trong thần thoại Hy Lạp: Trí tuệ lai (Hybrid Intelligence). Đây là sự kết hợp tối ưu giữa sức mạnh tính toán siêu phàm của AI và sự nhạy bén, tinh tế của con người.

Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh sức mạnh của sự cộng sinh này. Theo nghiên cứu Nhân loại trong thời đại AI (Humanity in the Age of AI) của Đại học Stanford năm 2024, mô hình kết hợp người và AI luôn mang lại hiệu suất vượt trội so với khi làm việc đơn lẻ. Một ví dụ điển hình trên tạp chí Nature Medicine cho thấy các bác sĩ khi kết hợp với AI trong chẩn đoán ung thư da đã đạt độ chính xác cao hơn hẳn so với khi mạnh ai nấy làm.

Để cụ thể hóa mô hình “nhân mã”, Stanford đề xuất cách phân công tối ưu, tạm rút thành công thức TTC. Trong đó, việc gì lặp lại dựa trên dữ liệu lớn thì dùng AI để “tự động hóa”, “tăng cường” khi AI hỗ trợ và con người ra quyết định, và “con người làm chủ” đối với các nhiệm vụ phức tạp, ít dữ liệu và nặng về đạo đức. Thực tế, nghiên cứu của INFORMS năm 2024 đã chứng minh công thức trên có thể tăng độ chính xác trong các nhiệm vụ phân loại hình ảnh từ 68% lên tới 88%.

Mấu chốt của kỷ nguyên mới không phải là nỗi sợ bị thay thế mà là làm sao để tái phân bổ năng lượng. Khi AI đảm nhận những công việc nhàm chán, con người được giải phóng để quay về với những giá trị cốt lõi. Chúng ta cần thời gian cho “sự buồn chán” để kích mầm sáng tạo, cho những khoảnh khắc “kinh ngạc” trước vẻ đẹp của tự nhiên, thay vì chìm đắm trong các lượt like ảo hay món nợ kỹ thuật số.

AI có thể đưa cho con người rất nhiều kế hoạch, nhưng chỉ có chúng ta mới biết phương án nào phù hợp với văn hóa tổ chức, có thể giữ chân khách hàng, và hơn hết là khả năng mơ về những tương lai chưa từng tồn tại thay vì chỉ dự đoán dựa trên dữ liệu quá khứ như AI đang làm. Tư duy chiến lược, đạo đức, thấu cảm, kết nối và trí tưởng tượng là những vùng cấm mà AI chưa thể chạm tới, cũng là điều con người có thể tái định vị mình.

CEO Amodei dự đoán AI có thể nén 100 năm đổi mới khoa học xuống còn 5-10 năm. Tuy vậy, để điều khiển tàu lượn siêu tốc này, ta cần những người cầm lái có trái tim trắc ẩn và cái đầu tỉnh táo.

Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), triết lý lãnh đạo mới phải là “lợi nhuận kép”: hiệu quả kinh tế đi đôi với phục vụ con người. Một robot tân tiến như NEO có thể giúp chủ nhân mang vác 25kg hành lý, nhưng nó vĩnh viễn không thể gánh vác sức nặng của trách nhiệm và ý nghĩa cuộc đời. Hãy nhớ lại tên gọi khoa học của loài người Homo Sapiens Sapiens (con người khôn ngoan). Sự khôn ngoan trong thời đại mới không nằm ở việc chế tạo ra công cụ mạnh hơn, mà có lẽ là có thể sống hài hòa, giữ gìn tính người và làm chủ công cụ mình tạo ra để kiến tạo tương lai tốt đẹp. Để không phải chứng minh mình là người thật bằng cách chọn hình nào là xe đạp, xe hơi, biển báo khi đăng nhập vào đâu đấy trên mạng.