Đóng góp xây dựng mô hình xã XHXN “số”

Tại buổi làm việc với Thành ủy Hà Nội ngày 30/3/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm chỉ đạo “Là thủ đô, Hà Nội cần đi đầu làm mẫu xây dựng thí điểm một phường hoặc xã xã hội chủ nghĩa, tạo mô hình mới hiệu quả, có sức lan tỏa ra cả nước”. Việc này nên triển khai như thế nào? Từ kinh nghiệm thực tiễn và nguyên cứu chuyên ngành, chúng tôi xin đóng góp như sau.

Cả nước hiện nay có 3321 phường, xã, đặc khu, trong đó có 687 phường, 2621 xã và 13 đặc khu. Số xã trong cả nước chiếm gần 79% tổng số. Vì vậy, nếu Hà Nội muốn xây dựng phường, xã XHCN thì nên xây dựng mô hình xã XHCN trước để có sức lan tỏa rộng hơn và thực tế hơn.

Để xây dựng mô hình xã XHCM, chúng ta cần định nghĩa xã XHCN là gì và trong giai đoạn phát triển hiện nay cần đáp ứng những yêu cầu gì?  Tiếp đến là xây dựng xã XHCN như thế nào và nên bắt đầu từ đâu?

Xã XHCN là gì?

Việc xây dựng mô hình đơn vị hành chính XHCN đã được khởi phát từ lâu. Trong những năm 1970 – 1980 phong trào “Xây dựng cấp huyện thành pháo đài XHCN” do Tổng Bí thư Lê Duẩn đề xướng nhắm tới mục tiêu biến cấp huyện thành đơn vị kinh tế – quốc phòng toàn diện đã được triển khai trên diện rộng. Huyện được xác định là cấp chiến lược để tổ chức lại sản xuất, kết hợp nông – công nghiệp, quản lý dân cư và đảm bảo an ninh quốc phòng (người viết có may mắn được tham gia đóng góp xây dựng huyện điểm tại Đông Hưng (Thái Bình) và Quỳnh Lưu (Nghệ An) trong chương trình này). Nay, xây dựng mô hình xã XHCN cũng có nhiều điểm tương đồng: Tổ chức lại sản xuất. quản lý dân cư và đảm bảo an ninh quốc phòng, nhưng mục đích và tiêu chí đặt ra có nhiều khác biệt trong bối cảnh bùng nổ cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 (CMCN 4) với sự tham gia mạnh mẽ của công nghệ số, đặc biệt là công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI). Những khác biệt đó là:

Thứ nhất, ngày nay, tổ chức lại sản xuất không chỉ là cơ cấu kết hợp nông – công nghiệp như trước mà phải hướng tới hình thành phương thức sản xuất mới trong nông nghiệp nói riêng, toàn bộ nền kinh tế nói chung: phương thức sản xuất số.

Thứ hai, quản lý dân cư không đặt trọng tâm vào quản lý hành chính mà hướng tới kiến tạo xã hội số để người dân được hưởng thụ các phúc lợi xã hội, các thành quả công nghệ tiên tiến của thời đại và phát huy năng lực cá nhân cho đổi mới, sáng tạo vì sự vươn mình của đất nước.

Thứ ba, an ninh quốc phòng không triển khai theo cách truyền thống mà gắn liền sức mạnh của toàn quân, toàn dân với năng lực đảm bảo an ninh quốc phòng dựa trên ứng dụng các công nghệ cao, tiên tiến, đặc biệt là các công nghệ AIoT, AI và các hệ thống tự vận hành thông minh.

Xã là cấp cơ sở ở Việt Nam. Xây dựng được hệ thống xã XHCN vững chắc là nền tảng cơ bản để xây dựng đất nước hùng mạnh, tự chủ và thịnh vượng trong giai đoạn phát triển hiện nay.

Yêu cầu cần đáp ứng

Yêu cầu xây dựng phương thức sản xuất số: Là yêu cầu cao nhất và xuyên suốt khi xây dựng xã XHCN. Đó không chỉ là chỗ dựa để phát triển kinh tế, nâng trình độ phát triển kinh tế lên đẳng cấp số mà còn là căn cứ để thay đổi toàn diện, biến xã hội truyền thống hiện nay còn mang nhiều hạn chế đan xen giữa xã hội thủ công và xã hội đang hiện đại hóa (thủ công bán tự động) thành xã hội số, hướng tới một xã hội thông minh. Yêu cầu này chỉ có thể đáp ứng khi thực hiện chuyển đổi số (CĐS) trong mọi hoạt động của xã, trước tiên là kinh tế. Cụ thể là cần ứng dụng công nghệ số nhằm biến quy trình sản xuất hiện tại (thủ công bán tự động) thành quy trình sản xuất số hay nói theo thuật ngữ chuyên môn là số hóa (digitalizing) quy trình sản xuất. Công cụ để số hóa quy trình sản xuất là các nền tảng số được phát triển dựa trên AI, trong đó, đáng chú ý nhất là ADARA (AI driven adaptive realtime automation – Nền tảng tự động hóa thích ứng thời gian thực dựa trên AI) và ROSA (Robotic Operation Service Agent – Nền tảng cung cấp dịch vụ vận hành tự động). Các bộ công cụ này giúp tự động hóa mọi quy trình sản xuất ở mọi cấp độ. Vì thế, xây dựng phương thức sản xuất số ở cấp xã là khả thi.   

Yêu cầu tăng trưởng với 2 con số: Sự vươn mình thực sự chỉ diễn ra khi duy trì được mức tăng trưởng với 2 con số (ít nhất là 10%/năm). Có hai hướng phát triển thúc đẩy tăng trưởng với 2 con số là: (1) Tháo gỡ các điểm nghẽn hiện tại kìm hãm sự tăng trưởng và (2) Ứng dụng các công nghệ tiên tiến của thời đại để thay đổi phương thức và kết quả sản xuất.

Theo hướng thứ nhất, yếu tố chính gây nghẽn lớn nhất là sức ỳ của nền kinh tế tuyến tính (linear economy) – nền kinh tế dựa vào khai thác tài nguyên ở dạng nguyên liệu thô để tạo ra các sản phẩm và dịch vụ, sau đó phế thải từ sản xuất và tiêu dùng được chôn lấp hoặc thải ra môi trường. Vì thế mà tài nguyên dần cạn kiệt, môi trường bị ô nhiễm nặng nề không chỉ kìm hãm mà còn kéo lùi sự tăng trưởng như Ngân hàng Thế giới đã thống kê: “Ô nhiễm không khí đã khiến Việt Nam mất đi 5,18% GDP và ô nhiễm nước cũng gây thiệt hại cho Việt Nam tới 3,5% GDP trong năm 2013”. Vì vậy, muốn tăng trưởng với 2 con số, xã phải chuyển nhanh từ kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn (circular economy) – nền kinh tế không bỏ đi thứ gì, phế thải của quy trình sản xuất này thành đầu vào cho một quy trình sản xuất khác.

Theo hướng thứ hai, sức tăng trưởng của nền kinh tế phụ thuộc chủ yếu vào năng suất lao động (NSLĐ). Quy trình sản xuất hiện nay mang nặng tính thù công – bán tự động nên dù cải tiến thế nào cũng không làm NSLĐ tăng đột biến. Cách tạo ra NSLĐ cao vượt trội là phải thay đổi quy trình sản xuất: từ quy trình thủ công – bán tự động thành quy trình tự động, tối ưu. Công cụ thực hiện là công nghệ số và quá trình chuyển đổi đó được gọi là chuyển đổi số. Công nghệ số giúp tự động hóa quy trình sản xuất nhưng chất lượng của quy trình sản xuất lại phụ thuộc vào hàm lượng khoa học công nghệ tiên tiến được áp dụng cho quy trình sản xuất đó (như công nghệ sinh học, 3D, vật liệu mới, robotics,…). Vì vậy, tích hợp được những công nghệ tiên tiến của thời đại trên nền tảng số để tạo ra những quy trình sản xuất mới không chỉ đảm bảo mức tăng trưởng với 2 con số một cách bền vững mà quan trọng hơn, còn nâng nền kinh tế xã nói riêng, cả nước nói chung lên một tầm cao mới: Kinh tế số.

Tạm kết cho mục này: Muốn tăng trưởng với 2 con số cần kết hợp linh hoạt 2 hướng phát triển trên với ưu tiên nghiêng về hướng thứ hai. Tất cả các giải pháp công nghệ theo hướng này đã hiện hữu, vì thế, mục tiêu đặt ra là khả thi.     

Yêu cầu đổi mới, sáng tạo: Việc xây dựng PTSX số dựa trên những mô hình, giải pháp và chuẩn mực hoàn toàn khác so với những gì áp dụng cho kinh tế truyền thống. Vì vậy, đổi mới, sáng tạo phải đặt lên hàng đầu, đơn giản vì nếu không, sẽ không nhận thức được chính xác và đầy đủ về CĐS nên sẽ không thể xây dựng PTSX số.

Về đổi mới: Trước tiên là đổi mới tư duy, ít nhất là từ mức nghiệp vụ lên mức hệ thống (xem TGS). Chỉ khi có năng lực tư duy từ mức hệ thống mới có thể tiếp cận những mô hình kinh tế mới có sự tham gia của nhiều yếu tố động lực được tích hợp trên nền tảng số.

Về sáng tạo: Sáng tạo công cụ sản xuất mới trong PTSX số cần được ưu tiên hàng đầu vì nó quyết định năng lực tự chủ của quốc gia về công nghệ, trong đó, quan trọng nhất là những công cụ tự động hóa quy trình sản xuất dựa trên AI. Đó là “máy cái” trong nền sản xuất số. Ví dụ, một trong những công cụ đó là ADARA (AI driven adaptive Realtime Automation). (xem TGS).

Yêu cầu kiến tạo: Xây dựng PTSX số là quá trình tạo ra cái mới, cái chưa có, áp dụng những nguyên tắc và chuẩn mực hoàn toàn mới (trong thu thập và tổ chức dữ liệu, cơ chế xử lý dữ liệu, điều hành hệ thống,…). Vì vậy, cần tạo ra khung pháp lý khuyến kích, thúc đẩy quá trình này. Việc này chỉ chính quyền mới giải quyết được. Đây là lý do vì sao trong 3 trụ cột CĐS, xây dựng chính quyền số được đặt trước kinh tế số và xã hội số: Chính quyền đi trước mở đường, hướng dẫn hay đúng hơn là kiến tạo cơ hội và điều kiện để phát triển kinh tế số, xã hội số. 

Xây dựng như thế nào và bắt đầu từ đâu?

Xây dựng PTSX số, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế số, xây dựng chính quyền số, xã hội số là những nhiệm vụ tất yếu và cần triển khai song song. Những nội dung đó có quan hệ hữu cơ, tương tác và thúc đẩy lẫn nhau trong một tổng thể thống nhất là xã XHCN. Để chủ động triển khai những nhiệm vụ này, ngay từ đầu, cần xây dựng Kiến trúc tổng thể của một xã XHCN.

Tuy nhiên, xây dựng xã XHCN với những thành phần trên là một quá trình dài và cần hội đủ nhiều yếu tố như chính sách, hạ tầng, nhân lực, công nghệ, vốn,… trong đó, quan trọng nhất là tập hợp được những người biết làm có phương pháp và công cụ phù hợp. Những việc này yêu cầu thời gian và cần thí điểm xây dựng hình mẫu. Tùy từng trường hợp, khâu chuẩn bị có thể kéo dài nhiều năm.

Câu hỏi đặt ra là “Có cách nào triển khai ngay mà mang lại kết quả thấy rõ hay không?”. Câu trả lời là CÓ. Thực tế cho thấy xây dựng cái mới không khó bằng làm quen với cái mới. Vì vậy, muốn triển khai ngay thì chưa nên can thiệp vào quy trình sản xuất mà tìm cách giải điểm nghẽn ở đầu ra: bán sản phẩm.

Cụ thể, từ nhiều năm nay, thương lái là tác nhân gây ảnh hưởng mạnh nhất tới thị trường bán buôn, bán lẻ. Thương lái kết hợp với các khâu trung gian khác như đại lý, cửa hàng, siêu thị,… chi phối gần như toàn bộ thị trường thương mại trong nước. Sản phẩm mà người nông dân làm ra bán cho thương lái chỉ nằm trong khoảng từ 30% đến 50% giá trị mà người tiêu dùng phải bỏ ra để mua sản phẩm đó! Theo mô hình thương mại này, rất nhiều chi phí phát sinh (vận chuyển, lưu kho, thuê mặt bằng, thuê nhân viên bán hàng, quảng cáo, tiếp thị,…) tạo ra giá bán trên trời đè lên cả nhà sản xuất lẫn người tiêu dùng. Khi triệt tiêu được các khâu trung gian này, cả nhà sản xuất lẫn người tiêu dùng đều là các bên hưởng lợi. Giải pháp giúp thực hiện việc này là thiết lập một hệ sinh thái Sản xuất – Tiêu dùng cho phép nhà sản xuất bán trực tiếp sản phẩm của mình cho người tiêu dùng, ở giữa là các dịch vụ hỗ trợ (vận chuyển, lưu kho, giao hàng) được điều phối bởi hệ thống giám sát dựa trên AI. Thế giới gọi mô hình này là D2C (direct to customer).

Mô hình thương mại số D2C (Nguồn: Accesstrade)

Ở nhiều quốc gia, mô hình này tạo ra cơn địa chấn thúc đẩy sản xuất phát triển mạnh mẽ (vì nhà sản xuất bán được hàng với giá cao hơn và hiểu rõ nhu cầu của thị trường hơn), làm hài lòng người tiêu dùng, đặc biệt là người tiêu dùng có thu nhập thấp (vì họ mua được hàng giá rẻ hơn, dịch vụ tốt hơn). Tuy nhiên, chỉ khi bước vào kỷ nguyên số, kỷ nguyên AI chúng ta mới có thể xây dựng và phát triển mô hình này. Sử dụng nền tảng thương mại số, mọi hoạt động liên quan (xuất xứ hàng hoá vận chuyển, lưu kho, giao hàng, thanh toán, khiếu nại, khuyến mãi, liên lạc người bán, người mua,…) được kiểm soát chặt chẽ bởi các cơ chế tự động, thông minh dựa trên AI nhằm giảm thiểu chi phí trung gian, minh bạch hóa về nguồn gốc và chất lượng hàng hóa, dịch vụ lấy người tiêu dùng làm trung tâm nên mô hình D2C được cả xã hội ủng hộ. Các chuyên gia dự báo rằng trong tương lai gần, mô hình D2C sẽ vượt qua mọi biên giới: các nhà sản xuất ở Việt Nam có thể bán hàng trực tiếp cho người tiêu dùng ở Mỹ, EU, Nga,…  

Như thế, điểm khởi đầu trong phát triển xã XHCN là khuyến khích các đơn vị sản xuất trong xã (nông hộ, trang trại, HTX, doanh nghiệp) tham gia mô hình thương mại số D2C bán hàng trực tiếp đến tay người tiêu dùng thông qua các kho thông minh, quầy bán hàng tự động,… phân bố trong các cơ sở lớn (cơ quan, bệnh viện, trường học, doanh nghiệp lớn,…) hay khu dân cư tập trung nhẳm phục vụ người tiêu dùng tốt nhất (nhanh nhất, chi phí thấp nhất). Giải pháp D2C đã có mặt ở Việt Nam nên cách làm này là khả thi. Để thí điểm, xã nên bắt đầu từ các sản phẩm OCOP hoặc đặc sản của địa phương mình.

Khi có thể bán sản phẩm trực tiếp cho người tiêu dùng, nhà sản xuất hiểu rõ cần phải đảm bảo chất lượng và giá trị của sản phẩm để giữ vững uy tín – cơ sở để phát triển bền vững. Lúc đó, nhà sản xuất có động lực ứng dụng các công nghệ cao một cách tự nguyện. chỉ khi đó, các công nghệ tiên tiến của CMCN 4 như công nghệ sinh học, 3D, vật liệu mới, IoT, AI, Blockchain,… mới có điều kiện thuận lợi được ứng dụng vào thực tế.

Theo hướng này, xã XHCN thời AI sẽ hình thành dần theo thời gian theo tốc độ tương ứng với độ trưởng thành số của xã.

Kết luận

Xã XHCN không chỉ là pháo đài vững chắc cho sự nghiệp xây dựng CNXH ở nước ta mà còn là nơi giải quyết hàng loạt những vấn đề nền tảng của đất nước trong kỷ nguyên số, trong đó, xây dựng chính quyền số, kinh tế số, xã hội số từ cơ sở là những nội dung quan trọng nhất (vì lẽ này, tên gọi “xã XHCN số” có lẽ phù hợp với giai đoạn hiện nay hơn).

Hà Nội là thủ đô của cả nước, có đầy đủ điều kiện để xây dựng mô hình xã XHCN (chính sách, hạ tầng, nhân lực, khoa học, công nghệ, vốn,…). Việc xây dựng thành công mô hình xã XHCN có ý nghĩa chính trị vô cùng quan trọng bởi lẽ mô hình này không chỉ có thể mở rộng nhanh chóng ra cả nước vì những ưu việt của nó mà còn đẩy nhanh tiến độ chuyển đổi số quốc gia, xây dựng Việt Nam số.

Tất cả các yếu tố thiên thời, địa lợi, nhân hòa đều đã hội đủ, còn lại là sự quyết tâm và khát vọng vươn lên tầm đô thị hàng đầu thế giới của Thủ đô.