Sự hình thành và bí quyết xây dựng thành công phương thức sản xuất số

Trong bài viết “Chuyển đổi số - động lực quan trọng phát triển lực lượng sản xuất, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới” đăng ngày 2/9/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh “Chuyển đổi số ở Việt Nam là quá trình hình thành một phương thức sản xuất mới, tiên tiến: Phương thức sản xuất số”. Định nghĩa này soi sáng toàn bộ quá trình chuyển đổi số (CĐS) ở nước ta: chuyển từ phương thức sản xuất thủ công bán tự động hiện nay sang phương thức sản xuất số. Vậy, phương thức sản xuất số hình thành như thế nào trong bối cảnh cụ thể ở nước ta?

Chúng ta đều biết, phương thức sản xuất (PTSX) được hình thành từ 2 phạm trù có quan hệ biện chứng với nhau là lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Vì thế, xét quá trình chuyển đổi của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất dưới tác động của công nghệ số sẽ cung cấp cho chúng ta cơ sở lý luận và thước đo kiểm chứng thực tế về sự hình thành phương thức sản xuất số ở nước ta, qua đó, có căn cứ để xây dựng và áp dụng những chính sách phù hợp cho từng giai đoạn phát triển nhằm thúc đẩy quá trình hình thành PTSX số ở nước ta diễn ra nhanh hơn, vững vàng hơn. 

Lực lượng sản xuất

Lực lượng sản xuất được kiến tạo từ 2 thành phần là Lao động và Tư liệu sản xuất, trong đó, Tư liệu sản xuất bao gồm 4 hợp phần là: Công cụ sản xuất, đối tượng sản xuất, phương tiện sản xuất và khoa học-kỹ thuật. Chúng ta sẽ lần lượt quan sát tác động của công nghệ số lên các thành phần này.

Về Lao động

Trong các PTSX truyền thống (PTSX thủ công, PTSX thủ công bán tự động, PTSX tự động hay PTSX điện tử), lao động là chủ thể duy nhất, dựa vào ứng dụng khoa học-kỹ thuật (KHKT), sử dụng công cụ sản xuất và phương tiện sản xuất để thực hiện quy trình sản xuất: biến đối tượng sản xuất thành sản phẩm phục vụ xã hội. Trong quá trình chuyển đổi số (CĐS), một lực lượng lao động mới xuất hiện bên cạnh con người là trí tuệ nhân tạo (AI). AI được tích hợp vào các quy trình sản xuất, biến thành “bộ não” của hệ thống sản xuất mới và tự động điều khiển quy trình sản xuất thay thế con người. Sự xuất hiện của các hệ thống sản xuất tự động do AI điều khiển là yếu tố quan trọng nhất làm hình thành phương thức sản xuất số. Người ta nói rằng sự tác động của công nghệ số lên lao động làm hình thành lực lượng lao động mới gọi là lao động số. Lao động số = Lao động được trang bị kỹ năng số + AI.

Về Tư liệu sản xuất

Chúng ta sẽ quan sát các hợp phần của tư liệu sản xuất thay đổi thế nào trong quá trình chuyển đổi số.

Công cụ sản xuất trong PTSX thủ công là cái cuốc, cái cày, con dao,,…, trong PTSX điện tử có thêm máy tính, mạng truyền dẫn và các cơ chế tự động hóa (như người máy, cánh tay máy). Đó là những công cụ mà con người sử dụng để sản xuất ra của cải vật chất. Quá trình CĐS dẫn đến sự hình thành các công cụ sản xuất mới như AI, IoT, cloud computing và nhất là các hệ thống được điều khiển bằng AI do con người sáng tạo ra và huấn luyện, có khả năng tự động thực hiện quy trình sản xuất như các AI tools, AI Robotics,…   Các công cụ sản xuất mới này có tên gọi là công cụ sản xuất số.

Đối tượng sản xuất trong PTSX thủ công là mảnh ruộng, tấm vải, năng lượng,…, trong PTSX điện tử có thêm dữ liệu do con người thu thập và nhập vào máy. Trong quá trình CĐS, có những đối tượng SX mới xuất hiện đó là: dữ liệu lớn do IoT thu thập và các tài sản số. Các đối tượng sản xuất mới này có tên gọi là đối tượng sản xuất số – yếu tố cơ bản làm thay đổi quan hệ sản xuất về sở hữu tư liệu sản xuất.

Phương tiện sản xuất trong PTSX thủ công là nhà xưởng, kho, phương tiện vận chuyển,…, trong PTSX điện tử có thêm các trung tâm dữ liệu, phòng máy tính, Internet, 5G,… Trong quá trình CĐS, xuất hiện những phương tiện sản xuất mới như các nền tảng số, hệ thống vật lý – số (CPS), cơ chế tự động hóa thích ứng thời gian thực dựa trên AI (ADARA),… (xem TGS).

Những phương tiện sản xuất mới này có tên gọi là phương tiện sản xuất số.

Yếu tố khoa học kỹ thuật trong cả PTSX thủ công và PTSX điện tử là những kiến thức khoa học, những sáng kiến kỹ thuật được lực lượng lao động áp dụng nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất. Trong quá trình CĐS, yếu tố khoa học kỹ thuật được khai phá mạnh mẽ bởi AI nhằm tìm ra các phương án ứng dụng khoa học kỹ thuật đa ngành và xuyên ngành hiệu quả nhất cho quy trình sản xuất tự động. Lúc này, KHKT tham gia trực tiếp vào lực lượng sản xuất chứ không còn là thành phần hỗ trợ mang tính tham chiếu. Yếu tố này được phát huy mạnh nhất khi các hệ thống sản xuất được tích hợp với AI hành động (AI in action – xem TGS) hướng tới hình thành nền sản xuất tự vận hành theo nguyên lý Industry 4.0.

Công nghệ số có vai trò đặc biệt đối với KHKT là chỉ trong môi trường số các kiến thức KHKT đa ngành và xuyên ngành mới tích hợp được thành một tổng thể thống nhất. Ví dụ, các công nghệ vật liệu mới, 3D, tuần hoàn hóa,… chỉ có thể “nói chuyện được với nhau” trong hệ sinh thái số còn trước đó (từ PTSX điện tử trở về trước) chúng là những kiến thức rời rạc, tách biệt theo các chuyên ngành riêng. Yếu tố KHKT được “nhúng” trong môi trường số gọi là yếu tố KHKT số. Đây là yếu tố vô cùng quan trọng trong quá trình hình thành PTSX số. 

Tư liệu sản xuất được hình thành từ công cụ sản xuất số, đối tượng sản xuất số, phương tiện sản xuất số và yếu tố KHKT số được gọi là tư liệu sản xuất số.

Tổng hợp lại, lực lượng sản xuất được hình thành từ lao động số và tư liệu sản xuất số gọi là lực lượng sản xuất số.

Quan hệ sản xuất

Quan hệ sản xuất bao gồm 3 thành phần là quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất, quan hệ quản lý sản xuất và quan hệ phân phối sản phẩm. Chúng ta cũng quan sát cách thức công nghệ số tác động lên cả 3 thành phần này trong quá trình CĐS như sau.

Về quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất

Công nghệ số tác động lên lực lượng sản xuất làm hình thành các dạng tư liệu sản xuất mới là công cụ SX số, đối tượng SX số, phương tiện SX số và yếu tố KHKT số. Trong kỷ nguyên số, các tư liệu sản xuất số này có giá trị và vai trò quan trọng cao hơn nhiều so với các tư liệu sản xuất truyền thống. Bên cạnh đó, trước đây, trong các PTSX thủ công và điện tử, sở hữu tư liệu sản xuất luôn nằm trong tay chủ đầu tư thì nay, trong PTSX số, quyền sở hữu tư liệu sản xuất (đặc biệt là công cụ SX số và tài sản số) thuộc về những người có công sáng tạo ra chúng. Quyền này được pháp luật bảo hộ.

Về quan hệ quản lý sản xuất

Quản lý sản xuất trong các PTSX thủ công và điện tử là cơ chế riêng của chủ sở hữu tư liệu sản xuất dùng để giám sát và quản lý hoạt động sản xuất. Trong PTSX số xuất hiện các quy trình sản xuất tự động do AI điều khiển, việc quản lý sản xuất được giao cho hệ thống kỹ thuật nhằm đạt được mức tối ưu hóa toàn diện từ việc tiết kiệm tài nguyên, năng lượng, giảm thiểu thời gian chết đến tăng năng suất lao động, tăng hiệu quả sản xuất theo thời gian thực. Đó là những việc mà quản lý truyền thống không làm được.  

Về quan hệ phân phối sản phẩm

Trong các PTSX thủ công và điện tử, phân phối sản phẩm là đặc quyền của chủ sở hữu tư liệu sản xuất. Trong PTSX số, công nghệ số giúp minh bạch hóa, công bằng hóa, dân chủ hóa quan hệ phân phối sản phẩm bằng cơ chế phân phối tự động ngay khi phát sinh doanh thu hay hoàn thành công việc theo thỏa thuận đã ký kết giữa chủ doanh nghiệp với người lao động.

Như vậy, công nghệ số đã làm thay đổi hoàn toàn quan hệ sản xuất trong PTSX số so với các PTSX trước đó. Quan hệ sản xuất mới này được gọi là quan hệ sản xuất số.

Đặc điểm của Phương thức sản xuất số

Nhìn lại quá trình tiến hóa về phương thức sản xuất của xã hội, chúng ta thấy nỗ lực không ngừng của loài người trong hàng ngàn năm qua luôn hướng tới việc sáng tạo các mô hình sản xuất mới hiệu quả hơn, có năng suất lao động cao hơn, chi phí thấp hơn và tạo ra nhiều giá trị gia tăng hơn. Quá trình đó tăng tốc theo thời gian và đà phát triển của khoa học công nghệ, đạt tới ngưỡng bùng nổ vào đầu thế kỷ 21 với sự chín muồi của công nghệ số. Nhìn suốt quá trình thay đổi này, chúng ta thấy các mô hình sản xuất xã hội liên tục hướng tới mục tiêu giảm dần khối lượng lao động trực tiếp của con người và tăng dần tỷ lệ máy móc làm việc trong quá trình sản xuất với mục tiêu cuối cùng là tạo ra những hệ thống máy móc tự vận hành, thay thế con người mà làm còn “giỏi” hơn con người, đó là tinh thần của Industry 4.0.

Các bước tiến hóa về phương thức sản xuất của xã hội

Từ nhiều năm nay, các nghiên cứu lý luận theo chủ nghĩa Mác-Lênin đều chỉ ra rằng, trong mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, lực lượng sản xuất đóng vai trò quyết định đối với quan hệ sản xuất, quan hệ sản xuất phải không ngừng được điều chỉnh để phù hợp với trình độ ngày càng cao của lực lượng sản xuất. Nói ngắn gọn là lực lượng sản xuất mở đường, đi trước, kéo theo sự thay đổi của quan hệ sản xuất. Tuy nhiên, khi CĐS chúng ta thấy có sự khác biệt quan trọng: Công nghệ số tác động đồng thời lên cả lực lượng sản xuất lẫn quan hệ sản xuất trong mối tương quan hài hòa, đồng bộ và thúc đẩy lẫn nhau, cùng kiến tạo nên phương thức sản xuất số. 

Kết luận

Về các khái niệm trụ cột – Từ định nghĩa và các đặc điểm của PTSX số nêu trên, chúng ta có thể dễ dàng nhận diện các khái niệm trụ cột dưới phép chiếu PTSX số:

• Chính phủ số: Là kết quả ứng dụng công nghệ số theo nguyên lý vận hành PTSX số trong bộ máy chính phủ.
• Kinh tế số: Là các hoạt động kinh tế vận hành theo PTSX số.
• Xã hội số: Là xã hội tạo ra điều kiện để phát triển và hưởng thụ các thành quả của PTSX số.

Về bí quyết xây dựng PTSX số thành công – Chuyển đổi số là quá trình hình thành phương thức sản xuất số. Vì vậy, thông qua phân tích các đặc điểm của phương thức sản xuất số đã nêu, có thể xác định những bí quyết giúp CĐS thành công. Thứ nhất là nhận thức: Chỉ khi nhận thức đúng mới có thể làm đúng. CĐS là quá trình dẫn tới cái mới, cái chưa tồn tại, nếu chỉ dựa vào những kiến thức đã có thì không lý giải được mục đích của CĐS. Vì thế, đổi mới nhận thức (tư duy) là một thách thức thật sự. Thứ hai là biết sử dụng IoT để tự động thu thập dữ liệu. Đây là điểm khởi đầu của CĐS vì chỉ sử dụng IoT mới có thể thu thập được dữ liệu đầy đủ, chính xác, kịp thời – mục tiêu không thể đạt được theo cách làm truyền thống. Thứ ba là biết “kéo” AI vào điều khiển quy trình sản xuất. Trong thực tế, mọi quy trình sản xuất đều biến động theo thời gian và theo tình huống do sự tác động từ nhiều yếu tố bên ngoài. Muốn điều khiển quy trình sản xuất thích ứng theo tình huống thì chỉ có cách duy nhất là ứng dụng AI vì chỉ AI mới có thể lập trình theo thời gian thực và cũng chỉ có AI mới có thể “gom” nhiều tri thức chuyên ngành và áp dụng chúng hiệu quả nhất vào quy trình sản xuất. Thứ tư là cần kiến tạo khung pháp lý để đón nhận và thúc đẩy sự hình thành của phương thức sản xuất số vì hệ thống pháp lý hiện tại vốn áp dụng cho nền sản xuất thủ công – bán tự động, không điều chỉnh được cho phương thức sản xuất số. Thứ năm là cần phát triển và hoàn thiện một cách đồng bộ hạ tầng số vì đó thành phần cơ bản tạo nên tư liệu sản xuất số. 

Để đột phá, cần có những chính sách ưu tiên đặc biệt cho việc phát triển mạng lưới sản xuất thông minh, còn muốn tạo ra “siêu đột phá” thì cần chủ động tiến vào các lĩnh vực đang là các điểm nghẽn của quốc tế như phát triển và vận hành chuỗi cung ứng số (digital supply chain), D2C, AI in action, Physical AI Agents, công cụ phát triển Industry 4.0 “bình dân”… Đây là hướng đi giúp nâng cao thứ bậc về năng lực số của Việt Nam nhanh nhất. Tất cả những điều này đều khả thi về công nghệ nhưng cần có những nỗ lực phi thường về xây dựng chính sách và nhân lực mới có thể thành công. Sự vươn mình của dân tộc phụ thuộc vào việc chúng ta có xây dựng thành công PTSX số hay không!